با اين همه ، اين كار سياسى بزرگى كه موسى بدان برخاست و در جاى خود ارزش بسيارى نيز دارد ، در برابر دين‌آورى و دين گسترى او كه دگرگونى اجتماعى گسترده‌اى را نيز در ميان عبرانيان از پى داشت ، نمود چندانى ندارد ، چرا كه كار موسى تنها بنيادگذارى يك ملت نبود ، او آورنده و بنيادگذارندهء يك دين بزرگ آسمانى و حامل يك وحى دينى - مانند پيامبر ما ( ص ) - نيز بود . او توانست به كارى برخيزد همانند كارى كه دو هزار سال پس از او محمد ( ص ) سامان داد و دگرگونى ژرف و پايدار و گسترده‌اى در آيين و آداب قبيله‌اى بيابان‌زيان سامى پديد آورد - آيين و آدابى كه اگر او نمىبود به همان‌گونه پايدار مىماند - و پرستش « يهوه » را در ميان آنان برپاى دارد و با يهوه‌پرستى پيوند و يكپارچگى آنان را استوار دارد و بدين‌گونه امت و ملتى تازه و نوآيين پديد آورد ، و از آن روزگار به اين سوست كه « يهوه » ، خداى عبرانيان است ، خدايى كه پدران و پيشينيان آنان را از بردگى و بيگارى رهانيد و با گذراندن از بيابان‌ها و دشوارىهايى كه در آنجا بدان دچار شده بودند ، سرانجام آنان را به سرزمين موعود رسانيد . « 1 » و از اينجا و با پيش چشم داشتن همين‌هاست كه « جيمز هاسمر » مىگويد : موسى از اين رو بدان پايگاه بلند دست يافته بود ، كه هم توانسته بود پيشوايى اسرائيليان را به دست گيرد و آنان را از مصر بيرون برد و هم توانسته بود كتابى چون تورات را به آنان ارزانى دارد ، كتابى كه هم قانون نامهء دينى و اجتماعى اين ملت شد - ملتى كه پيش از آن قانونى نداشتند - و هم دولت سياسى آنها بر آن بنياد گرفت . « 2 » و بدين‌گونه همه هم‌رأىاند كه اگر موسى نمىبود ، نه ملتى به نام بنى اسرائيل مىبود و نه دينى به نام دين يهود ، حتى در اسطوره‌هاى يهودى گفته مىشود كه اگر موسى نمىبود ، يهوديان ناگزير مىشدند با خيال‌پردازى و افسانه‌سازى ، كسى همانند او را براى خود بسازند ، چرا كه آنان پديدارى و پايدارى خويش را وامدار پيشوايى اويند . « 3 » و « بر چنين پايه‌اى است كه مىتوانيم هستى ملت يهود را با انديشه‌ها ، آيين ، فلسفه و دين موسى ( ع ) تفسير كنيم » . « 4 »

--> ( 1 ) . و . ج . اى بورگ ، تراث العالم القديم ، ترجمهء زكى سوسن ، قاهره ، 1960 م ، 1 / 66 . ( 2 ) . احمد شلبى ، اليهودية ، قاهره ، 1967 م ، 146 ؛ نيز : JamsHosmer , TheJews , p . 14 . ( 3 ) . حسين ذو الفقار صبرى ، المجلّه ، شماره 151 ، ژوئيهء 1961 ، 18 ؛ نيز : A . L . Sachar . A History of the Jews , N . Y ، 1945 ، p . 16 . 17 . ( 4 ) . C . Roth , op - cit , p . 7 .